Iz današnje perspektive činjenica da su u SFRJ stripovi objavljivani (i čitani!) u milionskim tiražima deluje skoro neverovatno. Ipak, to nije slučajnost, već predstavlja kontinuitet prakse započete tridesetih godina dvadesetog veka, kada su u tadašnjoj Jugoslaviji objavljeni prvi stripovi pod snažnim uticajem američkog stripa – toliko snažnim da je preuzet i sam naziv „devete umetnosti”, doduše nešto skraćen, kao i teme, junaci, u mnogim slučajevima odomaćeni, adaptirani i prilagođeni novom okruženju.
Ovo je i početna tačka mapiranja koje obuhvata širok vremenski potez – proteže se do danas, a u sebe uključuje polje komercijalnog stripa (onih koji su prevođeni i štampani pod licencom, kao i onih koji su nastali „balkanizacijom”) i underground ili alternativnog stripa, kao i šire polje popularne kulture (amaterske i druge oblike interpretacije sadržaja koji su dolazili iz ovih stripova). Kroz temu stripa problematizujemo odnos dominantne i marginalne kulture, i uočavamo da nije u pitanju jednosmeran proces (od dominantne kulture ka marginalnoj, kako bi se očekivalo), već razmena; da ovi uticaji nisu jednoznačni, već često povratni. Domaći autori alternativnog stripa, na primer, kojima transformativno iskustvo u stvaralačkom smislu predstavlja otkriće američkog underground stripa, kroz godine uspostavljaju transnacionalne veze sa američkim autorima, izdavačima i publikom, i bivaju objavljivani u Sjedinjenim Državama, nakon čega slede složeni putevi distribucije, cirkulacije i recepcije njihovih radova.
Jedan od prvih popularnih jugoslovenskih strip junaka je Mika Miš, „balkanizovani” Miki Maus prilagođen ovdašnjim običajima i sredini. Od 1932. pa do početka Drugog svetskog rata stripovi sa Diznijevim junacima preplavljivali su jugoslovenske kioske, a pored njih popularni su bili i prevedeni, licencirani detektivski i avanturistički stripovi, kao i stripovi sa maskiranim junacima. Na osnovu ovih stranih predložaka tada i nastaju domaći strip junaci kao što su detektiv Hari Vils i maskirani pravednik Zigomar.
Političko-ideološki odnos prema američkoj kulturi i uticaju možemo odrediti kao ambivalentan i kompleksan. Već od tridesetih, a naročito nakon Drugog svetskog rata, javljaju se kritike stripa iz ugla levice, pre svega iz aspekta uticaja na mlade koji bi putem stripa mogli da usvoje vrednosti američkog, kapitalističkog života. Ovakva kritika nije usamljena, niti samo lokalna. Uprkos ovom otporu američki komercijalni stripovi ponovo su objavljivani od 1952. godine, a masovnost izdanja i popularnost pre svega Diznijevih junaka rezultirala je proizvodima amaterskog stvaralaštva inspirisanim ovim popularnim junacima, te dolazi do preplitanja popularne kulture i narodne radinosti.
Za praćenje te vrste ideološke pozicije bi bilo zanimljivo detaljnije analizirati okolnosti i kontekstualizaciju izložbe „Američki undergorund strip – izložba kolekcije strip-svezaka američkog undergrounda” koja je održana u SKC-u 1980. godine, kao primer institucionalne reprezentacije stripa u trenutku kada su stripovi američkih underground autora (pre svega Roberta Kramba i Gilberta Šeltona) bili tek sporadično objavljivani pre svega u časopisima kao što su „Pegaz”, „Treći program”, „Kultura”. Takođe bi mogao da se razmatra širi uticaj američke kulture na eksperimentalni strip kao umetnički medij koji se pojavljuje sa talasom apstraktne i konceptualne umetnosti. Do devedesetih godina nije objavljna nijedna zasebna publikacija sa stripovima američkih underground autora. 1993. godine izdavač „Šund d.d.“ objavljuje nelicenciranu ediciju Klasici andergraund stripa, u okviru koje su objavljeni Krambovi i Šeltonovi stripovi. Prve licencirane knjige sa njihovim stripovima objavila je izdavačka kuća „Komiko” tek 2012. godine, kada je Robert Kramb i posetio Beograd i gostovao na Salonu stripa u SKC-u.
Kroz dosadašnje istraživanje je došlo do izoštravanja fokusa na devedesete i dvehiljadite godine i (post)jugoslovenski alternativni strip u okviru kog se sumiraju svi mapirani tokovi uticaja, sa danas još uvek delatnim akterima ove scene.
Alternativni strip je u ovom periodu devedesetih bio nevidljiv za institucinalnu kulturu i širu publiku. U pitanju je samizdatska produkcija i distribucija; izdanja su štampana na kopir aparatima, bez poveza, u vrlo malim tiražima distribuiranim među prijateljima i ne tako velikom fanovskom bazom, ali čija su dela uprkos tome bila prisutan na međunarodnoj kulturnoj sceni, u vreme gotovo nepostojeće međunarodne komunikacije. Tu bi kroz dve izdvojene studije slučaja bila predstavljena stripovska aktivnost Aleksandra Zografa i Danila Miloševa Wostoka, sa posebnim osvrtom na njihove knjige objavljivane u SAD, i recepciju ovih izdanja od strane američkih strip teoretičara i kritičara.
Saša Rakezić alias Aleksandar Zograf objavljuje stripove u Sjedinjenim Državama od početka devedesetih godina XX veka. Povezavši se sa autorima američkog andergraund stripa kao što su Džej Linč i Robert Kramb, Objavljivao je u strip antologijama i časopisima kao što su Weirdo (koji je uređivao Robert Kramb), Zero Zero, Dream of the Rarebit Fiend i drugim. Posebno su prepoznatljivi njegovi stripovi u kojima se bavio životom u zemlji koja se raspada, gde su ovi dokumentarni elementi bili provučeni kroz filter nadrealnog i snovidnog, kao da su nastali u nekom hipnagogičkom stanju, u polusnu. U Americi su mu izdate knjige Life Under Sanctions (izdanje Fantagraphics Books, Sijetl 1994 ) i Psychonaut (prvi i drugi deo objavljuje Fantagraphics 1996, a treći Monster Pants Comics/Freight Films 1999. godine), Flock of Dreamers (Kitchen Sink Press, 1997), Regards from Serbia (Top Shelf Productions, 2007). Značajno je i njegovo samostalno izdanje Jamming with Zograf iz 2002. godine, u kome sarađuje sa drugim strip crtačima, uključujući Džima Vudringa (Jim Woodring) i Roberta Kramba.
2002. godine održao je samostalnu izložbu u Cartoon Art Museum u San Francisku, a 2003. godine u okviru izložbe American Effect održanoj u muzeju Whitney, predstavljen je njegov strip How I met America. Aleksandar Zograf značajan je i zbog toga što je njegovim posredovanjem alternativni strip sa jugoslovenskog područja postao vidljiviji američkoj publici, strip teoretičarima, kritičarima i stvaraocima.
U stripu Ilegalni emigranti vršačkog strip autora Danila Miloševa Wostoka (autor scenarija Goran Vasić Burek) objavljenoom 2003. godine prikazani su Diznijevi junaci, ali seksualizovani i pervertirani. Strip u svakom pogledu i ekstremno odstupa od predloška, i po pogledu teme, a i po crtačkom stilu gde su ovi junaci potpuni svedeni, kao da vidimo odjeke balkanizovanog Mike Miša dovedenog do ekstrema. Strip je objavljen u 7 primeraka, ali je bio dostupan i online, i uprkos opskurnosti izazvao burne reakcije, gde je kritika dolazila i iz ugla očuvanja čistote crteža i moralne podobnosti i neiskvarenosti domaćeg stripa. Parodiranja Diznijevih junaka prisutna su i u radovima Nikole Vitkovića i strip grupe Momci, Nede Dokić, Zorana Janjetova.
Trinaest godina kasnije Wostok objavljuje knjigu u Americi – 2016. godine izdavačka kuća Lovecraft House objavljuje Robusto!!! , izbor od 24 stripa nastalih na radionicama održavanim od 2004. do 2005. godine.
Ključne ličnosti:
Dušan Duda Timotijević (1903 – 1967): novinar. Od 1932. do 1941. bio stalni saradnik i specijalni dopisnik lista Politika. Pokrenuo je Politikin zabavnik i pisao filmsku kritiku. Osmislio domaća imena Diznijevim junacima: Paji Patku, Šilji, Snežaninim patuljcima, i drugim, i uveo naziv za devetu umetnost kod nas – strip – adaptirajući američki original.
Vlastimir Vlasta Belkić (1896 – 1946): Strip autor i illustrator takozvanog Zlatnog doba srpskog stripa. Jedan od pionira modernog srpskog avanturističkog i komičnog stripa. Autor je stripova o Miki Mišu, kao i prvog srpskog akcionog stripa, Avanture detektiva Harija Vilsa, napravljenog po uzoru na Detektiva X9.
Nikola Navojev, Branko Vidić i Dušan Bogdanović: autori Zigomara, maskiranog pravednika (1939), strip junaka insiprisanog maskiranim junacima poput Fantoma, Supermena i Usamljenog jahača.
Srećko Jovanović: osnivač i dugogodišnji prvi čovek Dečjih novina iz Gornjeg Milanovca (osnovane 1957), koje su imale skoro ekskluzivno pravo izdavanja Diznijevih stripova u SFR Jugoslaviji.
Jugoslav Vlahović: međunarodno poznati likovni umetnik, pedagog, ilustrator i karikaturista. Sedamdesetih godina prvi kreirao underground strip prema američkim uzorima, objavljivan u jugoslovenskim časopisima.
Robert Kramb (Crumb, 1943): Strip ikona, autor legendarnog Mačka Frica, pokretač čuvene strip-revije Zap-Comics u kojoj je predstavio neke od svojih proslavljenih likova. Šezdesetih napravio pravu revoluciju u strip-industriji, šokirajući puritansku javnost svojim grotesknim radovima. Jedan od prvim američkih underground autora objavljenih u jugoslovenskoj periodici.
Jerko Ješa Denegri: istoričar umetnosti i kritičar, jedan od prvih autora teorijskih tekstova o underground stripu, objavljivanih sedamdesetih godina u studentskoj i akademskoj peridoci.
Saša Rakezić alias Aleksandar Zograf: Strip autor iz Pančeva, od devedesetih godina objavio pedesetak kolekcija stripova u Srbiji, SAD, Velikoj Britaniji, Francuskoj, Italiji, i drugde. Svoje radove izlagao na samostalnim izložbama od Cartoon Art Museum u San Francisku, do kultne galerije u Rimu, Mondo Bizzarro. Počev od 2003, redovno objavljuje u nedeljniku Vreme, i povremeno u italijanskom nedeljniku Internazionale.
Džej Linč (Jay Linch): američki strip-autor i izdavač, čijim posredstvom su u Americi devedesetih godina objavljeni prvi Zografovi stripovi.
Danilo Milošev Wostok: Andergraund strip crtač i scenarista iz Vršca, jedna od najznačajnijih figura srpskog alternativnog stripa od devedesetih do danas. Osim stripa bavi se i slikarstvom, videom i muzikom, u stalnom pomeranju granica strip medija.
Grupa Momci, Zoran Janjetov, Neda Dokić: strip-autori i ilustratori koji su svom radu devedesetih između ostalog parodirali Diznijeve junake.
