P. Adams Sitni, pionir istorije filma i zvanični predstavnik Američkog novog talasa prvi put je pozvan u Jugoslaviju leta 1967. godine. Tom prilikom, organizovao je improvizovanu filmsku projekciju u svojoj hotelskoj sobi u Puli, koja je, gledajući unazad, predstavljala prvi direktni kontakt između američke (SAD) i jugoslovenske filmske avangarde. Ova inicijalna kino-seansa predmet je ovog istraživačkog projekta. Oslanjam se na nju kao na primarnu studiju slučaja, stavljajući fokus na Sitnijevu uzvratnu posetu Jugoslaviji krajem iste godine. Ona je trajala i delom naredne godine, 1968, kada je organizovana mnogo veća, zvanična turneja po gradovima socijalističkih republika, nazvana Treća internacionalna ekspozicija novog američkog filma. Za mnoge u Jugoslaviji to je bila prekretnica u njihovoj posvećenosti filmu i sinefiliji uopšte. Ovi istorijski događaji, institucionalni i improvizovani, kao i njihove implikacije, igraju ključnu ulogu u utvrđivanju uticaja i značaja klasične američke filmske avangarde za novu generaciju umetnika pokretne slike iz bivše Jugoslavije. Takođe, oni daju oblik značajnom ranom delovanju u domenu filmske organizacije i selekcije, pogotovo u odnosu na kanon filmske umetnosti i kako se on formirao i utemeljio.
Faza 1 ovog istraživačkog projekta uključuje sakupljanje dokaza u formi anegdota od onih koji su zapravo prisustvovali filmskoj projekciji u Sitnijevoj hotelskoj sobi u Puli 1967. godine, u vreme nacionalnog filmskog festivala, od onih koji su bili očevici ovom legendarnom događaju. U centru pažnje ovog inicijalnog istraživačkog projekta su: P. Adams Sitni, glavni protagonista, ambasador i hroničar američkog novog talasa; Božidar Zečević, filmski kritičar i teoretičar koji je u tom trenutku počinjao svoj rad kao pisac izveštavajući sa Filmskog festivala u Puli; i Dragomir Zupanc, student filmske režije. Takođe su intervjuisani oni pojedinci koji nisu bili prisutni na inicijalnoj Sitnijevoj filmskoj projekciji, već su bili ključni akteri u ovom periodu i koji jesu ispratili Sitnijeve projekcije u okviru zvanične turneje po zemlji: Slobodan Šijan, vizuelni umetnik i filmski režiser koji je kratko vreme bio urednik filmskog programa u Studentskom kulturnom centru (nasledivši na tom mestu Božidara Zečevića); kao i Miroljub Stojanović, filmski kritičar i urednik izdavačke delatnosti Filmskog centra Srbije. Glavna pitanja koja su postavljana grupi svedoka odnosila su se na njihova sećanja na Sitnija, filmove koje je puštao, ostale očevice, opšte impresije o američkim avangardnim filmovima koji su gledani, kao i sećanja na uticaje na njihov dalji rad, kao i rad njihovih savremenika. Drugoj grupi postavljana grupi koji su bili očevici te ere filmske istorije, ticao se institucija u kojima su filmovi prikazivani po prvi put, njihova sećanja o tome koji su filmovi puštani, kao i impresije i uticaji filmova na njih i njihove kolege. Pitanja koja su postavljanja isključivo Sitniju ticala su se njegovih sećanja na Jugoslaviju, sećanja na tehničke detalje u vezi sa projekcijama filmskih programa, kao i njegova sećanja na druge ljude koje je susretao i publiku koja je gledala filmove, kao i njihove reakcije.
Deljeno mišljenje među jugoslovenskim sineastima bilo je da su američki avangardni filmovi bili otkrovenje. U potpunosti su promenili obim mogućnosti za mlade jugoslovenske umetnike u pogledu reprezentacije, formalnih strategija i ideoloških razmatranja. Filmovi su takođe bili jedinstven prozor u svet koji nikada do tog trenutka nije bio viđen. Putem Sitnija i njegovih anegdota stvorena je slika o ovom kulturnom kontaktu pogledom unazad, uključujući i vredna sećanja na ono što se moglo videti i čuti u zlatnom dobu Socijalističke Jugoslavije, kao i Sitnijeva sećanja na jugoslovenske filmove koje je gledao i važne ličnosti sa kojima je komunicirao. Ove usmene istorije do sada nisu bile sistemski sakupljene i zajedno one kreiraju portret interakcije i uticaja američke filmske avangarde i stvaraoce jugoslovenskog filma. Anegdotski dokazi kao što su ovi predstavljaju bogat izvor informacija i izuzetno je bitno sakupiti ih dok su glavni akteri i dalja se nama, često, i dalje rade.
Teško bi bilo preceniti uticaj američke filmske avangarde na jugoslovenske filmske stvaraoce koji u svakodnevnim okolnostima nisu imali pristup drugim savremeni avangardnim pokretima. Ovaj uticaj i impresije često su opisivani kao „dašak svežeg vazduha“, „istinska vizija“, „šok“, čak „radikalno“. Predstavljao je deo sveopšte fascinacije američkom kulturom koja je takođe podrazumevala i jaku posvećenost džezu, pored ostalih predmeta želja kojima se divilo iz daleka. Iako postoje ključni markeri koji potvrđuju ostatke ovog uticaja u određenim jugoslovenskim filmovima, a njih je relativno lako izdvojiti ukoliko znate šta tražite, svakako pitanje sa mnogo više istraživačkog potencijala bilo bi zbog čega su određeni filmovi odabrani da budu deo Sitnijevih filmskih programa, ko je radio selekciju, kao i to koji drugi oblici filmske umetnici nisu u to vreme dobili sličnu platformu. Američki avangardni filmovi imali su jak uticaj širom sveta i Jugoslavija u tom smislu nije bila izuzetak. Dokaz o ovom prvom kontaktu dugo su bili zastupljeni samo na nivou teorijske spekulacije. Sa ovim istraživačkim projektom i glavnim akterima ove priče koji su još uvek živi i pružaju anegdotske dokaze, pruža se prilika da se sa većom tačnošću skicira stvarni oblik i sadržaj ove razmene. Takođe se stvara prilika da se spekuliše o alternativnim putanjama i istorijama koje bi bile napisane da je drugačiji kanon novog američkog bioskopa bio ponuđen jugoslovenskoj publici i drugoj publici širom sveta.
Sitni i Treća filmska internacionala savršeni su primeri šire kulturne razmene i delovanja između Jugoslavije i SAD. Između ostalog, interesantno je videti da je ova razmena inicirana neformalno, putem slučajnih susreta i ličnih poziva. To govori o otvorenosti Jugoslavije i lakoći s kojom su kulturni operateri mogli da pokreću i realizuju projekte. Kao ključni predstavnik i ambasador filmske umetnosti iz Jugoslavije, Dušan Makavejev, koji je prvi upoznao Sitnija i pozvao ga u Jugoslaviju, imao je veliki uticaj na mnoge koji su gledali njegove filmove i koji su u njima prepoznali svež alternativni duh i impuls. Sitni je putovao Evropom sa filmovima u aktentašni i, kao što se vidi iz ovog istraživanja, bio je dovoljno fleksibilan i entuzijastičan da organizuje improvizovane projekcije u svojoj hotelskoj sobi, bukvalno pozivajući svoje jugoslovenske kolege u svoj dnevni boravak, da dele prostor i umetnost filma, što je jedan neverovatno intiman oblik filmskih seansi. Zečević pominje da su na balkonu hotela Rivera rasprave o filmovima koji su prikazani trajale do dugo u noć, međutim, ovo su pre svega anegdotski podaci koja nažalost nisu potkrepljena adekvatnim sećanjima. Putujući po Jugoslaviji, Sitni je imao mnoge neformalne susrete, večere i razgovore sa ključnim predstavnicima jugoslovenske filmske avangarde. Možda ništa nije proisteklo iz tih diskusija, možda nije ni bilo planova za budućnost niti skica za projekte, međutim, nekako je istinska forma i suština kulturne razmene materijalizovana kroz takve neformalne dijaloge. Ne postoje kvalitativne razlike među ljubiteljima filmova (sinefilima) u jednoj ili drugoj zemlji. Svi su građani sveta koji govore zajedničkim vizuelnim jezikom koji nadilazi barijere i čije se misterije otkrivaju kada se ugase sveta i navuku zastori, i kada projektor osvetli sve.
Ključne figure:
P. Adam Sitni (P. Adams Sitney) bio je međunarodni ambasador američkog novog talasa tokom šezdesetih godina prošlog veka. Autor je knjige Visionary Film, kanonske studije američkog avangardnog filma. Sitni je radio u Filmmakers Cinematheque i Anthology Film Archives u Njujorku. Profesor je studija filma.
Dušan Makavejev bio je filmski režiser i pisac. Jedan je od najznačajnijih evropskih sineasta svoje generacije. Zečević ga je nazvao „ambasadorom“ koji „duhovno pripada američkoj avangardi“. Makavejev se prvi upoznao sa Sitnijem i pozvao ga u Jugoslaviju 1967. godine.
Branko Vučićević bio je prevodilac, kritičar, scenarista i umetnik. Makavejev i Vučićević, kao njegov bliski saradnik, zajedno su putovali tokom šezdesetih godina prošlog veka. Vučićević je prevodio i bio urednik Sitnijevih tekstova za Bilten GEFF. Takođe je radio kao dopisnik za časopis Filmska kultura i bio pridruženi član grupe Fluxus. Tokom svoje karijere povezao je brojne umetnike i nacija.
Božidar Zečević je filmski kritičar, teoretičar i urednik filmskih programa. Radio je u Jugoslovenskoj kinoteci i bio inicijator i organizator Filmforuma u SKC-u.
Slobodan Šijan je vizuelni umetnik i filmski režiser. Kratko vreme radio je kao organizator Filmforuma u SKC-u. Bio je svedok pojave američke avangarde u Jugoslaviji tokom šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog veka. Živeo je i radio u Los Anđelesu toko osamdesetih godina prošlog veka gde je video mnoge druge filmove američke avangarde.
